با افزایش محدودیتها و گرایش به پلتفرمهای داخلی، شهروندان ایرانی برای حفظ ارتباط، به شبکههای VPN زیرزمینی روی آوردهاند که این امر پیامدهای مخربی برای کسبوکارها و مردم داشته است.
گزارش Rudaw، رسانه کردی و انگلیسیزبان مستقر در اربیل، با پوشش رویدادهای خاورمیانه، این موضوع را با استناد به گفتوگو با فعالان کسبوکار و افراد مختلفی که بر اثر قطعی اینترنت یا خرید و فروش فیلترشکن، دچار چالش شدهاند، تحلیل و بررسی کرده است.
بسیاری از ایرانیها با تدام قطع اینترنت در دوران پس از جنگ با آمریکا و اسرائیل، به شبکههای ویپیانِ زیرزمینی روی آوردهاند. این محدودیتهای طولانی، بهطور فزاینده اختلالاتی ایجاد میکند که کسبوکارها، ارتباطات و زندگی روزمره را تحتتأثیر قرار میدهد.
نویسنده این گزارش با تاکید بر اینکه اسامی کسانی که با آنها گفتوگو کرده را تغییر داده نوشته: من از یک مغازه کوچک در یکی از خیابانهای اصلی دیدن کردم که سیمکارت و خدمات اینترنت میفروشد. سه یا چهار نفر داخل بودند. سلام کردم. دو مرد که آنجا کار میکردند، بدون آنکه نگاهشان را از صفحههایشان بردارند، پاسخ دادند.
پرسیدم: «آیا ممکن است چیزی باشد که به ما کمک کند؟» یکی از آنها وقتی سرش را بالا آورد، من را شناخت. با لبخند گفت: «متأسفانه خیر.» گفتم: «کار من فوری است؛ حتی اگر چیز محدودی باشد…» جواب داد: «هیچ چیزی نیست. خودتان میدانید اوضاع چطور است.» از آنجا خداحافظی کردم و رفتم.
این گفتوگو، بیشتر شبیه معامله مواد غیرقانونی به نظر میرسید، اما در واقع، تلاش میکردم یک ویپیان بخرم؛ چیزی که در ماههای اخیر عملاً در ایران ممنوع شده است.
بیش از دو ماه از آغاز جنگ آمریکا و ایران در ۲۸ فوریه گذشته است. از آن زمان، دسترسی به اینترنت جهانی در ایران، بهشدت محدود شده است.
در طول ۲۵ سال گذشته، دسترسی به اینترنت، بهتدریج در سراسر کشور گسترش یافت، هرچند هرگز به سطحِ گشودگیِ رایج در کشورهای دیگر نرسید. پلتفرمهایی مانند فیسبوک، یوتیوب، اینستاگرام و تلگرام، همراه با بسیاری از سایتهای رسانهای بینالمللی، از قبل نیز در شرایط عادی فیلتر بودند. بااینحال، مردم تا حدی عادت کرده بودند برای دور زدن محدودیتها، از فیلترشکن و سایر ابزارهای مقابله با فیلترینگ استفاده کنند.
در یک دهه گذشته، بهویژه پس از توسعه سیستمهای دیجیتالِ بانکی و شبکههای اجتماعی، اقتصاد دیجیتال ایران، بهسرعت رشد کرد. خدمات آنلاین، مخصوصاً بعد از اینکه همهگیری کووید۱۹، سرویسهای مبتنی بر اینترنت را سرعت بخشید، به حوزههایی مانند تجارت، آموزش، هنر و سایر بخشها نیز گسترش یافت.
در طول ناآرامیهای ایران در ژانویه ۲۰۲۶، مقامات ایرانی، قطع تقریباً کاملِ اینترنت را در سراسر کشور اعمال کردند. کمتر از یک ماه بعد که دسترسی تا حدی بازگشت، آغاز جنگ با آمریکا و اسرائیل، باعث ایجاد موج دیگری از محدودیتهای شدید شد.
قطعیهای پیدرپی اینترنت، فشار عظیمی بر اقتصاد دیجیتال ایران وارد کرده است. این مسئله به نگرانی جدی عمومی تبدیل شده و درخواستها برای بازگشت دسترسی به اینترنت به حالت عادی، هر روز بیشتر میشود.
کسبوکارهای نابود: یک میلیون، بیکاران: دو میلیون
احمد میدری، وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی ایران، ۵۰ روز پس از جنگ گفت: «بهواسطه وضعیت جنگی، یک میلیون کسبوکار از بین رفت و دو میلیون نفر بیکار شدند.»
یک تشکل دیجیتال ایران نیز در بیانیهای اعلام کرد: «در سه ماه زمستان [۱۴۰۴]، ۱۲۰ هزار میلیارد تومان (۸۰۰ میلیون دلار) خسارت، به بخش اقتصاد دیجیتال وارد شد.»
در ادامه این گزارش آمده، مقامات ایرانی، طی سالهای گذشته تا کنون، خود را برای نوعی انزوا از این منظر، از طریق توسعه شبکه ملی اطلاعات (NIN) آماده کردهاند؛ یک سیستم اینترانت داخلی که بهگونهای طراحی شده تا خدمات بانکی، دولتی و اداری، حتی زمانی که اینترنت جهانی قطع میشود، همچنان عملیاتی باقی بمانند.
اگرچه بسیاری از شهروندان، سالها در برابر استفاده از پلتفرمهای موردتأیید دولت مقاومت کرده بودند، اما محدودیتهای اخیر، آنها و افراد بیشتری را مجبور کرده بهسمت اپلیکیشنها یا پیامرسانهای داخلی سوق یابند.
بااینحال، بسیاری از نیازها از طریق شبکه داخلی ایران برآورده نمیشود. تعداد زیادی از مردم، اعم از کاربران پلتفرمهای دولتی و کسانی که آنها را کنار میگذارند، همچنان در جستوجوی راههایی برای دسترسی به اینترنتِ بدون محدودیت از طریق VPNهایی هستند که در ایران، به آنها «فیلترشکن» گفته میشود.
شاهدان عینی: ویپیانسازی داوطلبانه!
برای درک بهتر نحوه کار این سیستم زیرزمینی، با فرزاد، مهندس کامپیوتر ۴۶ ساله که در زمینه نرمافزار و شبکه فعالیت میکند، گفتوگو کردیم.
او گفت: «مسئله فیلترینگ به دوران ظهور اینترنت در ایران برمیگردد. من در اولین کنگره فیلترینگ در سال ۲۰۰۳ در تبریز شرکت کردم. از روز اول، دولت با اینترنت مشکل داشت.»
فرزاد افزود: «ایران بیش از ۲۰ سال است که در حال سازماندهی اینترانت داخلی بوده و با کمک چین توانسته پیشرفت کند، اما پروژه ایران برای مسدودسازی اینترنت در کوتاهمدت با موانعی روبهرو است. این پروژه نمیتواند برخی نیازها را برآورده کند.»
به گفته فرزاد، ارائهدهندگان ویپیان (VPN)، عموماً به دو دسته تقسیم میشوند: دسته اول شامل تیمهای کوچک فناوری اطلاعات هستند «که سعی میکنند ویپیان رایگان بسازند تا به مردم و فعالان کمک کنند. من خودم به آن گروه کمک میکنم.» او اضافه کرد که مقامات ایرانی نمیتوانند بهطور کامل، جلوی این گروهها را بگیرند.
فرزاد با اشاره به جنگ ایران و اسرائیل در ژوئن ۲۰۲۵ ادامه داد: «ما داوطلبانه کار میکنیم… و به هم متصل هستیم. ضمناً تعدادمان بسیار کم است. در طول جنگ ۱۲روزه، چند نفر از اعضای آن گروه دستگیر شدند.»
او در ادامه مدعی شد: دسته دوم شامل افرادی است «که به اینترنت آزاد در برخی مکانهای دولتی، خبرگزاریهای دولتی یا مکانهای دیگر دسترسی دارند و بهطور مخفیانه، ترافیک را از طریق سرورهای خودشان به سمت خود هدایت میکنند.»
فرزاد افزود: «بر این اساس، آنها ویپیان محدود میسازند و آن را میفروشند.»
طبق ادعای فرزاد، بخش بزرگی از بازار، تحتکنترل «برخی باندهای مافیایی است که بهطور سیستماتیک به تجهیزات دسترسی دارند و آن را میفروشند. هدف آنها، سود و پول است.»
او در پاسخ به این که چگونه مقامات میتوانند همزمان دسترسی به اینترنت را به دلایل امنیتی محدود و در عین حال آن را بهطور غیر رسمی فراهم کنند، نیز مدعی شد: «در واقع، دولت میداند با انسداد کامل، افراد زیادی در جامعه هستند که زندگی و معاش آنها به اینترنت گره خورده است. بنابراین آنها متوجه شدهاند اگر اینترنت، بهصورت محدود در دسترس نباشد، مردم به خرید استارلینک روی میآورند و کنترل از دست میرود.»
وی در ادامه مدعی شد: «آنها میخواهند ویپیان در بازار گران باشد و به حداقل میزان استفاده شود و کسانی که واقعاً به آن نیاز دارند، بهجای استارلینک، به چیزی روی بیاورند که کمتر ممنوع است.»
در ماههای اخیر، هزاران نفر بهدلیل دسترسی غیرمجاز به اینترنت جهانی، از جمله از طریق سرویسهای ماهوارهای مانند استارلینک، که اتصال پرسرعت را فراهم میکند، بازداشت شدهاند.
به گفته فرزاد، محدودیتهای اینترنت ایران «با تجهیزات و حمایت چین، قویتر شده است.»
او میگوید برنامهنویسان و دانشمندانی که با چین مخالف هستند، بهطور فزایندهای به یک پروتکل منبعباز که برای دور زدن سیستمهای بسته و پیشرفته در کشورهایی مانند ایران و چین طراحی شده، متکی شدهاند.
دردسرهای فروش مخفیانه فیلترشکن
هیمن (Hemn)، فروشنده تلفن همراه و لوازم جانبی که بهطور مخفیانه خدمات ویپیان میفروشد، نیز گفت: «من بهدلیل کسادی کسبوکار، مدتی است فیلترشکن میفروشم و این کار را تنها برای کسی که میشناسم و به او اعتماد دارم، انجام میدهم.»
او افزود: «از شروع جنگ، آنها [مقامات] بازار را بسیار بادقت رصد میکنند.»
وی مدعی شد: «پلیس دو بار به مغازه آمد و هشدار داد آن را نفروشم. آنها برخی از صاحبان مغازه را ردیابی و بازجویی کردهاند.»
هیمن ادامه داد: «از زمان شروع جنگ، یک گیگابایت اینترنت، به قیمت ۱.۵ میلیون [واحد پول ایران] فروخته میشد که معادل ۱۰ دلار بود. حالا قیمت به نصف کاهش یافته، چون فروشندگان زیادی وجود دارند.»
او همچنین مدعی شد که دسترسی ویپیان را از یک واسطه دیگر دریافت میکند و تا زمانی که به دستش برسد «چهار بار منتقل شده است!»
به گفته وی، با وجود تقاضای بالا، فروشندگان بهدلیل خطرات موجود، نمیتوانند به همه سرویس بدهند.
وداع با منبع درآمد: از فروشنده تا دکتری تخصصی
این محدودیتها، همچنین بسیاری از کسبوکارهای کوچک را که به رسانههای اجتماعی و تجارت آنلاین وابسته بودند، مختل کرده است.
میلاد، فروشنده ۳۰ ساله لوازم الکترونیکی، سالها از طریق اینستاگرام و وبسایت، واردات محصولات الکترونیکی و بازاریابی آنلاین آنها را انجام میداد.
او گفت: «برای چندین سال، مانند سایر مردم ایران، با کمک صفحه اینستاگرامِ مغازهام، کالاهایم را میفروختم. من کالاهای خارجی خاصی داشتم که در بازار تا حدودی متفاوت بود.»
میلاد افزود: «بهدلیل نبود اینترنت، تمام کسبوکار آنلاین خود را از دست دادم.»
وی اضافه کرد: «حالا نمیتوانم آنلاین چیزی بفروشم. اینجا همه از طریق اینستاگرام کسبوکار میکردند، اما افراد بسیار دیگری هم هستند که کسبوکارشان کاملاً از بین رفته است.»
او گفت که برای بقای مالی، ضمن تعمیر تلفن همراه، موجودی کالای خود را با صاحب کسبوکار دیگری ادغام کرده تا هزینههای اجاره را تقسیم کنند. میلاد گفت: «من سعی میکنم فقط کسبوکارم را نجات دهم.»
در ادامه این گزارش آمده است: همچنین نوعی از روزنامهنگاری نیز تحتتأثیر قطعی اینترنت قرار گرفته است. در دهه گذشته، بسیاری از ابتکارات خبری محلی از طریق صفحات تلگرام و اینستاگرام که رویدادهای محلی و امور عمومی را پوشش میدادند، ظهور کردند.
جمال، مرد ۴۴ ساله و دکترای تاریخ گفت که نتوانسته در بخش آموزش ایران شغلی پیدا کند و به رسانههای دیجیتال روی آورده است.
او گفت: «با گسترش تعداد اعضا و دنبالکنندگان صفحهام، از طریق انتشار تبلیغات، درآمد کسب میکردم.» اکنون قطعی اینترنت، منبع درآمد او را از بین برده است.
اینترنت؛ سفارت، خانواده و مهاجرت
گفتوگوی دیگر ما، با روناک، زن ۳۹ سالهای بود که همسرش در آلمان زندگی میکند. او منتظر تکمیل مراحل مهاجرت است و میگوید دسترسی به اینترنت برای ارتباط با کنسولگریها و خانوادهاش در خارج از کشور ضروری است.
روناک گفت: «اگر ناآرامیها و جنگ رخ نداده بود، اکنون بخش اداری سفارت تمام شده بود. وضعیت من، طوری است که نمیتوانم از اینترنت جدا شوم.»
روناک گفت که مبالغ زیادی را برای دسترسی به اینترنت پرداخت کرده و اغلب پس از مدت کوتاهی، اتصال قطع شده است.
او خاطرنشان کرد: «گاهی اوقات پس از یک روز، کارش قطع میشد و هیچکس پاسخگو نبود، زیرا فروشندگان میگفتند شانس شماست که تا چه مدت فعال میماند. ما هم آن را مانند شما میخریم و نمیدانیم تا کی کار میکند.»
او افزود: «بدون اینترنت، نمیتوانم با همسرم تماس بگیرم. باید منتظر دستورالعملها، نامههای کنسولگری و ایمیلهای سفارت باشم. بنابراین به آن نیاز دارم. این کار با اینترنت ایران انجام نمیشود.»
روناک اضافه کرد که بسیاری از مردم برای برقراری ارتباط با اقوام نگرانشان در خارج از کشور، به دسترسی ویپیان متکی بودهاند. او گفت: «آنها [اقوام] بسیار نگران خانوادههایشان بودند.»
اینترنت خواص: «Pro»!
و در پایان این گزارش آمده؛ اخیراً تهران «اینترنتپرو» (Internet Pro)، یعنی سرویس اینترنت موردتأیید دولت، پولی و فیلترشده که برای ارائه دسترسی محدود به اینترنت جهانی به کسبوکارهای تأییدشده، دانشگاهیان و متخصصان خاص طراحی شده، راهاندازی کرده است.
متقاضیان باید ثبتنام و فرمها را تکمیل کنند و تعهدات قانونی و امنیتی ارائه دهند تا دسترسی دریافت کنند.
این سرویس برای عموم در دسترس نیست، گران است و دسترسی به برخی از پلتفرمهای رسانههای اجتماعی را محدود میکند.
منبع:عصر ارتباط
