خروج تدریجی کاربران ایرانی از خاموشی دسترسی به اینترنت بینالملل پس از ۸۸ روز بیم و امید، فراتر از یک رویداد گذرا، نقطهعطفی برای بازخوانی دو دهه سیاستگذاری در حوزه فناوری اطلاعات کشور است. گزارشی که نشریه «نیو لاینز مگزین» اخیراً از روند شکلگیری این محدودیتها از اوایل دهه ۸۰ تاکنون منتشر کرده، در کنار تحولات جدید مرزی مانند صدور مجوز استارلینک در همسایگی ایران، این پرسش اساسی را پیش روی کارشناسان و سیاستگذاران قرار میدهد: آیا ترازوی هزینه-فایده انسداد کامل شبکه، با واقعیتهای اقتصاد دیجیتال و حکمرانی سایبری امروز همخوانی دارد؟
در همین رابطه نشریه آنلاین و چاپی آمریکایی نیو لاینز مگزین (New Lines Magazine) که به خاطر گزارشها و مقالههای بلند و عمیق خود در مورد مسائل جهانی، با تمرکز ویژه بر خاورمیانه و فراتر از آن، شناخته میشود در گزارشی به بررسی تاریخی موضوع اینترنت در ایران پرداخته و نوشت: پنجم خردادماه بود که ایرانیها بهمرور از یک خاموشی کامل ۸۸ روزه در دسترسی به اینترنت بینالملل خارج شدند این طولانیترین قطع ارتباط ثبتشده در تاریخ یک کشور تا به امروز محسوب میشود. در طول این دوره، بسیاری از واژه «سلول انفرادی» برای توصیف شرایط خود و اختلال ناگهانی در توانایی ارتباط، اتصال و امرار معاش آنلاین استفاده کردند.
حسابی که در شبکه اجتماعی اکس (توییتر سابق) فعال است و روایات ایرانیان را از تاثیرات قطع اینترنت بر زندگی روزمرهشان منتشر میکند، دهها داستان از کاربران ناشناس ایرانی درباره زندگی آفلاینشان بازنشر کرده است.
یک دانشجوی رشته گرافیک در اواخر ماه مه نوشته بود: «قطع اینترنت به من احساس زندانی بودن میدهد. این حقیقت که تمام دنیا با فناوریهای جدید بهروز میشود و ما به عقب پرتاب شدهایم، مرا نابود میکند.»
اگرچه شیوه و عمق خاموشی اخیر بیسابقه بود، اما این اولین بار نبود که ایرانیان از جهان دیجیتال جدا میشدند. قطع اینترنت در ایران سابقهای طولانی دارد که با منحنی تحولات و تنشهای سیاسی معاصر کشور همپوشانی دارد.
مرور تاریخچه انسداد؛ از ۱۳۸۸ تا ۱۴۰۵
نخستین اختلال عمدی اینترنت در ایران در جریان رویدادهای پس از انتخابات ریاستجمهوری سال ۱۳۸۸ رخ داد که اینترنت برای چندین هفته با اختلالات شدید مواجه شد. پس از بازگشت ثبات، بخشهایی از اینترنت از جمله شبکههای اجتماعی مانند توییتر و فیسبوک برای کاربران ایرانی مسدود شدند و دسترسی به آنها تنها از طریق فیلترشکن امکانپذیر شد.
در ادامه بین سالهای ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۲، دسترسی به اینترنت در برخی شهرها یا محلهها بهطور موقت محدود شد. در پی تشدید ناآرامیها در سال ۱۳۹۵، این الگو در سراسر کشور تکرار شد و پلتفرمهایی مانند تلگرام و اینستاگرام نیز اسماً از دسترس ایرانیان خارج شدند. در آبان ۱۳۹۸ برای نخستین بار قطع کامل اینترنت در تاریخ ارتباطات ایران ثبت شد و دسترسی به اینترنت بینالملل در سراسر کشور به مدت هفت روز قطع شد که کاربران را ناچار ساخت تنها به یک شبکه داخلی (اینترانت) متکی باشند.
در سال ۱۴۰۱، دسترسی به اینترنت بینالملل بار دیگر و این بار برای مدتی طولانیتر قطع شد. پس از بازگشت اینترنت، دسترسی به واتساپ و اینستاگرام، دو اپلیکیشن کلیدی برای زندگی روزمره در ایران، قطع شد.
در طول جنگ ۱۲ روزه سال ۱۴۰۴ نیز، دسترسی به اینترنت برای چندین هفته قطع شد؛ اقدامی که بهطور علنی با بیان جلوگیری از استفاده دشمن از زیرساختهای اینترنتی ایران صورت گرفت. پس از آن، در دیماه ۱۴۰۴ دسترسی به اینترنت در سراسر کشور حدود هفت روز قطع شد. بحثها پیرامون گسترش محدودیتهای اینترنتی در دیماه سال قبل ادامه یافت و سپس وقوع جنگی دیگر علیه ایران منجر به قطع ۸۸ روزه اینترنت برای کاربران عادی شد؛ همان خاموشی تاریخی که ایرانیان همچنان در حال خروج از آن هستند.
ریشهها و گامهای نخستین
