قطعی اینترنت طی هفتههای اخیر ضربهای سنگین به اقتصاد دیجیتال ایران وارد کرده و خسارات روزانه آن به اقتصاد کلان کشور به حدود ۵ هزار میلیارد تومان رسیده است. بیش از ۲۰ شرکت دیجیتال خواستار جبران زیانهای ناشی از اختلال در دسترسی به اینترنت بینالملل شدهاند و فعالان صنعت هشدار میدهند که ادامه این شرایط میتواند جایگاه ایران در اقتصاد بیمرز دیجیتال را تهدید کند. در همین حال، وزیر ارتباطات و رئیس مرکز ملی فضای مجازی وعده اتصال اینترنت بینالملل را دادهاند.
این بحران در هفتههای اخیر باعث شد میلیونها نفر فعال در حوزه اقتصاد دیجیتال، از جمله کسبوکارهای خرد، استارتاپها و فریلنسرها، تحت تاثیر قرار گیرند. دسترسی به سایتها و خدمات بینالمللی، خدمات ابری، رمزارزها و پلتفرمهای پرداخت آنلاین عملاً مختل شد و در هفته اول، اینترنت کاملاً قطع بود و در هفته دوم تنها دسترسی محدود به شبکه داخلی امکانپذیر شد.
معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری اعلام کرده است که پرداخت تسهیلات حمایتی به شرکتهای دانشبنیان برای جبران بخشی از خسارتهای ناشی از قطعی اینترنت در دستور کار قرار گرفته است. حسین رفیعیان، معاون ستاد اقتصاد دیجیتال معاونت علمی، گفت: «تاکنون بیش از ۲۰ درخواست رسمی از سوی شرکتها دریافت شده که سه مطالبه اصلی آنها شامل دسترسی به اینترنت بینالملل، رفع فیلتر IP و جبران خسارتهای مالی بوده است. یکی از شرکتهای فعال اعلام کرده تنها در دو هفته قطعی اینترنت حدود ۱.۵ میلیارد تومان زیان دیده است.»
بر اساس اظهارات وزیر ارتباطات، قطعیهای اخیر روزانه حدود ۵۰۰ میلیارد تومان به هسته اقتصاد دیجیتال و نزدیک به ۵ هزار میلیارد تومان به اقتصاد کلان کشور خسارت وارد کرده است. ستار هاشمی هشدار داد که میانگین تابآوری شرکتها و کسبوکارهای اینترنتی حدود ۲۰ روز است و کشور در حال نزدیک شدن به این نقطه بحرانی است. او تاکید کرد: «با توجه به اشتغال حدود ۱۰ میلیون نفر در حوزه اقتصاد دیجیتال، باید برای کاهش آسیبها اقدام فوری کرد.»
پیامدهای این قطعیها نه تنها مالی بوده بلکه تاثیرات گسترده اجتماعی و اقتصادی نیز داشته است. آشتیانی، رئیس کمیسیون بلاکچین سازمان نظام صنفی رایانهای کشور، گفت: «اختلالها نهتنها موجب مسدود شدن داراییهای بلاکچینی کاربران شده، بلکه امنیت، سرمایهگذاری و جایگاه ایران در اقتصاد بیمرز دیجیتال را با مخاطرات جدی مواجه کرده است.» وی توضیح داد که جابهجایی میان کیف پولهای مختلف، یکی از روشهای متداول برای نگهداری امن داراییهای دیجیتال مانند تتر، با قطعی اینترنت عملاً مختل شده است و این اینترنت برای اقتصاد دیجیتال همانند آب است. آشتیانی هشدار داد که عدم بازگشت اینترنت میتواند پیامدهای فراوانی داشته باشد؛ از حذف ایران از اقتصاد بیمرز دیجیتال تا کاهش شدید درآمد مردم و از بین رفتن داراییهای نامشهود دیجیتال.
این اختلالها عملاً فعالیت شرکتهایی که زیرساختهایشان خارج از کشور قرار دارد را با بیشترین آسیب مواجه کرده و حتی تجار برای برقراری ارتباط با شرکای خارجی خود مجبور شدند به اتاق بازرگانی مراجعه کنند و در صف منتظر بمانند تا تنها ۲۰ دقیقه اجازه استفاده از اینترنت بینالملل داشته باشند. اگرچه این اقدام به عنوان یک راهکار موقت طراحی شده بود، اما مشکلات کلی و گسترده کسبوکارها را حل نکرد.
فعالان حوزه دسترسی آزاد به اطلاعات و اینترنت معتقدند که قطعیهای اخیر باعث شده کاربران عادی اینترنت، در شرایطی مشابه با روزنامهنگاران و رسانهها قرار بگیرند؛ کنار گذاشته شدن از جریان آزاد اطلاعات، حذف از شبکههای جهانی و محرومیت از ابزارهای اطلاعرسانی، پیامدهایی است که نه فقط کسبوکارها بلکه کل جامعه را هدف گرفته است. این نگرانی مشابه گزارشهای مستقل درباره «دسترسی نابرابر اینترنت» در ایران است که آن را مصداقی از شکاف دیجیتال و محرومیتهای ارتباطی میداند.
در پاسخ به این بحران، مسئولان دولتی با بیانیهها و گفتوگوهای رسانهای تلاش کردند تا وعده بازگشت اینترنت بینالملل را به مردم و کسبوکارها منتقل کنند. وزیر ارتباطات و رئیس مرکز ملی فضای مجازی، با تاکید بر پیگیری اتصال اینترنت، اظهار امیدواری کردهاند که دسترسی به اینترنت بینالملل حداکثر ظرف یکی دو روز آینده برقرار شود.
با وجود وعدههای رسمی، ادامه قطعی اینترنت باعث شد بسیاری از کسبوکارها، خدمات فریلنسینگ و فعالیتهای دیجیتال دچار اختلال شوند، درآمد میلیونها نفر کاهش یابد و سرمایههای نامشهود دیجیتال مانند رتبه سایتها، دامنهها و داراییهای رمزارزی آسیب ببیند. فعالان صنعت هشدار میدهند که ادامه این شرایط میتواند اثرات طولانیمدتی بر اقتصاد دیجیتال، داراییهای رمزارزی و جایگاه ایران در اقتصاد جهانی داشته باشد.
در کنار این مشکلات، موضوع استقلال دیجیتال و زیرساختهای داخلی نیز بار دیگر برجسته شد. بسیاری از فعالان فناوری معتقدند ایران به موتور جستجوی ملی نیاز دارد تا دسترسی مردم به اطلاعات حتی در زمانهای اختلال اینترنت بینالملل حفظ شود. پروژههای گذشته مانند «یوز» و «پارسیجو» به دلیل ضعف زیرساختها موفق نبودند، اما نمونههای جهانی مانند «بایدو» در چین و «یاندکس» در روسیه نشان میدهند که استقلال دیجیتال شدنی است. فعالان تاکید میکنند که استقلال دیجیتال هزینه دارد و حاکمیت باید با تأمین زیرساختهای سنگین، دسترسی مردم به اطلاعات را در بزنگاهها قطع نکند.
فعلاً تنها راهکار عملی موجود، اتصال اینترنت بینالملل است و وضعیت کسبوکارها و کاربران اینترنتی تا زمان بازگشت کامل، همچنان شکننده و آسیبپذیر باقی مانده است.
