چرا رشد و توسعه شبکه ملی اطلاعات میتواند منفی باشد؟
دلایلی دارم که در چند سال اخیر شبکه ملی اطلاعات نه تنها پیشرفت نکرده است، بلکه احتمالا به دلیل خطای شناختی، اتخاذ راهبرد غلط و ناهماهنگی سیاستگذاری عالی کشور در واقع هم عقبگرد داشته و هم از نظر مفهومی دچار استحاله شده است. طبق تعاریف و ملاحضات اسناد شبکه ملی اطلاعات لازم است برای تحقق بخشهای عمده از این سند، خدمات شبکه ای و تحت وب که در زندگی روزمره خیلی مورد رجوع مردم هستند و اهمیت زیادی دارند، و به آنها خدمات پایه کاربردی می گویند از داخل کشور در دسترس باشند.
چند حقیقت:
چند حقیقت:
۱. مرکز داده مادر شبکه ملی اطلاعات طبق آنچه اعلام شده است باید زیرساخت خدمات شبکه ملی اطلاعات به ویژه خدمات پایه کاربردی باشد. پانصد سرور خریداری شد، ۴۰۰ سرور که قبلا به موضوع دیگری اختصاص یافته بودند به اینکار اختصاص پیدا کردند و به محل مرکز داده منتقل شدند و عملا با کمتر از هزار سرور و البته هزینه کردن ۴۰۰ میلیارد تومان اعتبار مرکز داده ای متولد شد که مادر نام گرفت، از زمان اعلام تشکیل این مرکز داده در مورد افزایش چشمگیر تعداد سرورها اطلاع رسانی صورت نگرفته است.
۲.خدمات پیامرسانها و موتورهای جستجو از جمله خدمات مورد پشتیبانی این جناب مادر هستند. اما پایگاه داده مادر طبق اسناد شبکه ملی اطلاعات باید برای همه خدمات پایه کاربردی به نوعی مادری کرده و آنها را تحت پوشش قرار بدهد.
۳. هر از چند گاهی، در رسانهها اعلام میشود که شبکه ملی اطلاعات اینقدر درصد رشد داشته یا محقق شده است. وزارت ارتباطات و مرکز ملی روی تحقق یا عدم تحقق شبکه ملی اطلاعات یا درصد تحقق آن وارد چالش میشوند. هم اکنون از سوی مرکز ملی کمتر از ۶۰ درصد و از سوی وزارت ارتباطات نزدیک هفتاد درصد تحقق شبکه ملی اطلاعات اعلام شده است.
۴. در زمینه سیاست گذاری خدمات پایه کاربردی جدید مانند هوش مصنوعی شورای عالی انقلاب فرهنگی و مجلس از مسیر تدوین اسنادی دیگر بدون ارتباط منطقی و همافزایی کافی وارد اقداماتی شده اند.
سوال:
چرا با وجود هزینهها و پیشرفت ها رشد شبکه ملی اطلاعات میتواند منفی باشد؟
پاسخ: بخشی از تعریف قانونی شبکه ملی اطلاعات اینست: شبکهای با قابلیت عرضه انواع خدمات امن… به کلیه کاربران یعنی باید در شبکه ملی اطلاعات مثلا خدمت پیام رسان، به همه عرضه شود. خطای شناختی در تدوین راهبرد شبکه ملی اطلاعات اینست که احتمالا نیازهای زیرساختی خدماتی که یک زمانی برای تحقق آنها در بدنه کند دولتی برنامه ریزی شده است، ثابت فرض میشوند، همینطور خدمات جدیدی که باید زیر پوشش قرار می گرفتند از قلم افتاده اند. به عنوان مثالی از افزایش نیاز زیرساختی خدمات، تلگرام یک نمونه از پیام رسان پیش روی مسئول دولتی ماست. زمانی که مسئول میخواسته تلگرام ایرانی بسازد، تلگرام نه تماس زنده تصویری داشته است ونه تماس تصویری زنده گروهی و پخش زنده گروهی، زیرساختی که تلگرام سال ۱۳۹۶ به آن نیاز داشته است، با زیرساخت تلگرام سال ۱۴۰۵ قابل مقایسه نیست. به عنوان نمونه ای از خدمات جدید، از زمان تصویب اسناد اصلی شبکه ملی اطلاعات، خدمات عام منظوره هوش مصنوعی وارد شده اند و به سرعت به عنوان خدمات پایه کاربردی رواج پیدا کرده اند. با توجه به رشد سریع نیازهای سخت افزاری خدمات و اضافه شدن خدمات جدید، پیشرفت لاکپشتی و کاریکاتوری از جنس نامگذاری های پرطمطراق ولی پوشالی مانند مرکز داده مادر شبکه ملی اطلاعات و عدم بروزرسانی اهداف مسلما باید موجب عقب افتادن آن از انتظارات اولیه بشود.
چرا شبکه ملی اطلاعات از نظر مفهومی دچار استحاله شده است؟
هنگامی که سند شبکه ملی اطلاعات تدوین شده بود، شورای عالی انقلاب فرهنگی در حوزه رایاسپهر فعالیت جدی نداشت. اما در سالهای اخیر این شورا هم فعال شد و با تصویب سند ملی هوش مصنوعی جمهوری اسلامی ایران افق و چشم انداز جدیدی پیش روی این حوزه باز شد. در حالی که در سند شبکه ملی اطلاعات نیازهای سخت افزاری برای تحقق شبکه ملی اطلاعات تعیین شده است. در مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی نیازهای سخت افزاری به صورت مستقل تعیین شده است و نظارت و راهبری توسعه این زیرساخت ها را هم خود شواری عالی انقلاب فرهنگی بر عهده گرفته است. در عین حال بازنگری سند شبکه ملی اطلاعات که قرار بود در بازه های زمانی چندساله دنبال شود، متوقف شده است. در نتیجه در حال حاضر توسعه و پیشرفت شبکه ملی اطلاعات دیگر به معنای توسعه همه زیرساخت های خدمات پایه کاربردی نیست. چون بخشی از زیرساختهای خدمات پایه کاربردی متولی و ناظر دیگری پیدا کرده است و نهادی متفاوت عهده دار انجام آن شده است. در وضعیت فعلی که سند شبکه ملی اطلاعات بروزرسانی نشده است، دیگر پیشرفت شبکه ملی اطلاعات متناظر با پیشرفت کشور در همه حوزه های خدمات پایه کاربردی نیست و در نتیجه این مفهوم دچار استحاله شده است.
راهکارپیشرفت شبکه ملی اطلاعات چیست؟
سیاست گذار اگر به دنبال تحقق خدمات است باید پویایی لازم برای توسعه خدمات را فراهم کند. تلگرام محصولی از یک کسب و کار است. همینطور جویشگر ها همگی محصولات عرضه شده به بازار هستند. بخشی از چرخه عمر محصول پروژه راه اندازی و ایجاد نمونه اولیه است. در برنامههای شبکه ملی اطلاعات نگرش پروژهای غالب است و نگرش تسهیل فضای کسب و کار در برنامه ها غایب است. شاید چون این موضوعات غیر فناوری اطلاعاتی مفهوم سازی میشوند. در هر صورت تا موانع کسب و کاری خاص فضای مجازی وجود داشته باشد، با پول پاشی دستوری به پای پروژهها نمیتوان انتظار ایجاد محیط مناسب نوآوری را داشت. در نتیجه تا تغییر رویکرد ندهیم، شبکه ملی اطلاعات هم در وضعیت فعلی با توجه به رشد و تحول خدمات موجود و افزایش به حق سطح انتظارات مردم و کسب و کارها از کیفیت و کمیت خدماتی که نیاز دارند، به رشد منفی خودش ادامه خواهد داد.اگر کسب وکارهای شبکه ملی اطلاعات محیط مناسب و افق روشنی پیش روی خود ببینند، هم خدمات خودشان را توسعه میدهند وهم سرور و تجهیزات زیرساختی لازم برای ارائه خدمات جدید خودشان را فراهم میکنند.محیط مناسب توسعه،افق روشنی در زمینه سودآوری کسب و کار پدید میآورد مثلا هزینه تمام شده محصول را کاهش میدهد. هزینه تمام شده محصول به محیط مقرراتی می تواند وابسته باشد. مثلا وقتی مقررات گذار هزینه راستی آزمایی محتوا و خبر را بر دوش کسب و کار بگذارد هزینه تمام شده محصول بالا می رود. اگر مثلا خدمات دولتی از مسیر سکو ارائه شود هزینه تمام شده تبلیغات این کسب و کارها کم می شود. اگر به ازای خدمات اختصاصی که دولت دریافت می کند به سکو پاداش داده شود ردیف درآمد او تقویت می شود.
راهکار جلوگیری از استحاله شبکه ملی اطلاعات چیست؟
لازم است که در بازنگری سند شبکه ملی اطلاعات ضمن هدف گذاری ایجاد انگیزه برای راه اندازی کسب و کارهای جدید و رفع موانع سرمایه گذاری، ساختار سازمانی بین بخشی نظارت و سیاست گذاری شبکه ملی اطلاعات به نحوی اصلاح شود که هدایت واحد و هم افزا در توسعه زیرساختها و خدمات دنبال شود و از بخشی نگری در این حوزه جلوگیری شود.
کارشناس: ابوالقاسم رجبی
