گزارش ICTNews – پانزدهمین همایش ملی نخبگان با شعار «آیین میثاق نخبگان؛ با ایران فردا» در تاریخ ۱۱ مهرماه ۱۴۰۵ در دانشگاه فردوسی مشهد برگزار شد. این رویداد که با حضور حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور و رئیس بنیاد ملی نخبگان، سعید خدایگان، قائم‌مقام بنیاد ملی نخبگان، عبدالرضا جوان‌جعفری، رئیس دانشگاه فردوسی مشهد، و جمعی از نخبگان، فناوران و کارآفرینان کشور همراه بود، میزبان سخنرانی‌ها و نشست‌های تخصصی متعددی درباره مسیر پیش‌روی علم و فناوری در ایران بود.
«قدرت یعنی حق انتخاب»؛ محور اصلی سخنان افشین
حسین افشین در سخنرانی خود، قدرت را نه یک مفهوم تشریفاتی، بلکه «حق انتخاب» تعریف کرد و گفت: «هر فناوری که یک گزینه تازه پیش پای ایران می‌گذارد، بخشی از قدرت کشور را می‌سازد و اتصال علم، فناوری، صنعت و بازار، مسیر تبدیل این ظرفیت‌ها به قدرت ملی است.»
او سخنان خود را با تصویری نمادین آغاز کرد: یک بسته چسب ساده از شرکت رازی که روی بسته‌بندی آن، نام «ماکان نصیری» درج شده بود. افشین با اشاره به این تصویر گفت: «از میان همه چیزهایی که می‌توانست از ماکان باقی بماند، چیزی پیدا شده که کارش وصل کردن است.» او این مفهوم را به نیاز امروز جامعه ایران به «چسب اجتماعی»، «چسب نسلی»، «چسب علمی» و «چسب نهادی» تعمیم داد و تأکید کرد: «جامعه قوی، جامعه‌ای نیست که همه اجزایش شبیه یکدیگر باشند؛ جامعه‌ای است که اجزای متفاوتش بتوانند کنار یکدیگر، چیزی بزرگ‌تر از مجموع خودشان بسازند.»
او سخنان خود را با تصویری نمادین آغاز کرد: یک بسته چسب ساده از شرکت رازی که روی بسته‌بندی آن، نام «ماکان نصیری» درج شده بود. افشین با اشاره به این تصویر گفت: «از میان همه چیزهایی که می‌توانست از ماکان باقی بماند، چیزی پیدا شده که کارش وصل کردن است.» او این مفهوم را به نیاز امروز جامعه ایران به «چسب اجتماعی»، «چسب نسلی»، «چسب علمی» و «چسب نهادی» تعمیم داد و تأکید کرد: «جامعه قوی، جامعه‌ای نیست که همه اجزایش شبیه یکدیگر باشند؛ جامعه‌ای است که اجزای متفاوتش بتوانند کنار یکدیگر، چیزی بزرگ‌تر از مجموع خودشان بسازند.»
از دانش‌بنیانی به قدرت‌بنیانی
افشین با تأکید بر ضرورت عبور از مرحله «دانش‌بنیانی» به «قدرت‌بنیانی» اظهار کرد: «قدرت‌بنیانی نفی دانش‌بنیانی نیست؛ بلوغ آن است. ما تا امروز بخش‌های مختلف یک زیست‌بوم را ساخته‌ایم. گام بعدی، پیوند دادن آنهاست.» او با تشریح زنجیره‌ای که باید شکل بگیرد، گفت: «دانش باید به فناوری برسد، فناوری به صنعت، صنعت به محصول، محصول به بازار و بازار داخلی به بازار منطقه و جهان.»
معاون علمی رئیس‌جمهور در تعریف «قدرت» گفت: «وقتی یک فناوری را به ما نمی‌فروشند و ما می‌توانیم آن را بسازیم، حق انتخاب داریم. کشوری که فقط یک گزینه دارد، هرچقدر هم بزرگ باشد، در لحظه تصمیم آسیب‌پذیر است.» او مرحله بالاتر از حق انتخاب را «مرجعیت فناوری» دانست و توضیح داد: «مرجعیت فناوری یعنی ایران فقط برای خودش گزینه نسازد؛ برای جهان هم گزینه باشد.»
افشین با تأکید بر ضرورت تمرکز به‌جای پراکندگی اظهار کرد: «اگر همه حوزه‌ها را با یک هدف دنبال کنیم، منابع را پخش کرده‌ایم و در هیچ نقطه‌ای عمق نساخته‌ایم. اما اگر انتخاب کنیم، تمرکز کنیم و سال‌ها روی انتخاب خود بایستیم، سیاست علم و فناوری تبدیل به یک انتخاب راهبردی برای ساخت قدرت ملی می‌شود.»
معاون علمی رئیس‌جمهور در تعریف «قدرت» گفت: «وقتی یک فناوری را به ما نمی‌فروشند و ما می‌توانیم آن را بسازیم، حق انتخاب داریم. کشوری که فقط یک گزینه دارد، هرچقدر هم بزرگ باشد، در لحظه تصمیم آسیب‌پذیر است.» او مرحله بالاتر از حق انتخاب را «مرجعیت فناوری» دانست و توضیح داد: «مرجعیت فناوری یعنی ایران فقط برای خودش گزینه نسازد؛ برای جهان هم گزینه باشد.»
افشین با تأکید بر ضرورت تمرکز به‌جای پراکندگی اظهار کرد: «اگر همه حوزه‌ها را با یک هدف دنبال کنیم، منابع را پخش کرده‌ایم و در هیچ نقطه‌ای عمق نساخته‌ایم. اما اگر انتخاب کنیم، تمرکز کنیم و سال‌ها روی انتخاب خود بایستیم، سیاست علم و فناوری تبدیل به یک انتخاب راهبردی برای ساخت قدرت ملی می‌شود.»
تغییر رویکرد بنیاد نخبگان؛ از حمایت فردی به حمایت از زنجیره حل مسئله
در حاشیه این همایش، افشین در تشریح سیاست‌های جدید بنیاد ملی نخبگان گفت: «صرف حمایت مالی برای ماندگاری نخبگان کافی نیست و نخبه باید احساس کند که در حل مسائل کشور اثرگذار است.» او از حرکت این بنیاد از حمایت‌های فردی و مالی به سمت پشتیبانی از زنجیره «ایده، محصول، فناوری، نوآوری و بازار» خبر داد و تأکید کرد که هدف، پیوند نخبه با مسائل کشور و تبدیل ظرفیت نخبگی به ثروت اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و اقتدار ملی است.
افشین همچنین از برنامه‌های جدید برای حمایت از نخبگان هنری که قصد ساخت فیلم سینمایی دارند خبر داد و گفت: «تلاش ما این است که حمایت‌ها را از حالت نقطه‌ای و فردی به حمایت از زنجیره حل مسئله نیز توسعه دهیم.»
افشین همچنین از برنامه‌های جدید برای حمایت از نخبگان هنری که قصد ساخت فیلم سینمایی دارند خبر داد و گفت: «تلاش ما این است که حمایت‌ها را از حالت نقطه‌ای و فردی به حمایت از زنجیره حل مسئله نیز توسعه دهیم.»
برنامه‌های بنیاد برای همکاری با ایرانیان خارج از کشور
معاون علمی رئیس‌جمهور درباره برنامه‌های بازگشت نخبگان گفت: «در سازمان تعاملات بین‌المللی معاونت علمی، دو طرح با عنوان‌های کانکت و آی کانکت در نظر گرفته شده است. طرح کانکت برای ایرانیان خارج از کشور طراحی شده که به هر شکل قصد همکاری با داخل کشور را دارند؛ چه برای بازگشت به ایران، چه در زمینه مسائل مربوط به سربازی، حمایت از فعالیت‌های علمی و فناورانه یا راه‌اندازی شرکت دانش‌بنیان.»
او از تدوین دو آیین‌نامه برای حمایت از ایرانیان خارج از کشور خبر داد و اظهار کرد: «این آیین‌نامه‌ها در دولت در حال بررسی است و در صورت تصویب، تسهیلات مناسبی برای بازگشت نخبگان و همچنین استفاده از ظرفیت ایرانیانی که امکان یا تمایل بازگشت ندارند، فراهم خواهد شد.»
او از تدوین دو آیین‌نامه برای حمایت از ایرانیان خارج از کشور خبر داد و اظهار کرد: «این آیین‌نامه‌ها در دولت در حال بررسی است و در صورت تصویب، تسهیلات مناسبی برای بازگشت نخبگان و همچنین استفاده از ظرفیت ایرانیانی که امکان یا تمایل بازگشت ندارند، فراهم خواهد شد.»
توجه بیشتر به علوم انسانی در سیاست‌های حمایتی
افشین در پاسخ به پرسشی درباره کم‌رنگ بودن نقش علوم انسانی در سیاست‌های حمایتی گفت: «یکی از نقدهایی که در گذشته مطرح بوده، تمرکز بیشتر بر فناوری و به‌ویژه فناوری‌های مهندسی است، در حالی که علوم انسانی و اجتماعی یکی از حلقه‌های مهم در حل مسائل کشور و ایجاد حکمرانی خوب به شمار می‌رود.» او تأکید کرد: «در بنیاد ملی علم ایران برنامه‌هایی برای حمایت از حوزه علوم انسانی در نظر گرفته شده و در معاونت علمی نیز مدل حمایت‌ها در این حوزه در حال تغییر است.»
عملکرد بنیاد ملی نخبگان در دولت چهاردهم
سعید خدایگان، قائم‌مقام بنیاد ملی نخبگان، در این همایش با تشریح عملکرد این بنیاد در دولت چهاردهم گفت: «۱۱ میلیون و ۴۰۰ هزار دانش‌آموز در سراسر کشور استعدادسنجی شده‌اند و ۸ هزار و ۴۰۰ دانشجو از دانشگاه‌های مختلف کشور شناسایی و مورد حمایت قرار گرفته‌اند.» او از حمایت مالی ماهانه ۶۲۵ دانشجوی دکتری، بهره‌مندی ۹ هزار و ۱۵ استعداد برتر از تسهیلات بنیاد، جذب ۴۴۳ دانش‌آموخته برتر دکتری به عنوان عضو هیئت علمی دانشگاه‌ها، معرفی ۷۸۰ استعداد برتر برای جذب در دستگاه‌های اجرایی و اختصاص ۳ هزار و ۲۰ واحد مسکونی به نخبگان خبر داد.
خدایگان همچنین از تشکیل ۱۰۵ هیئت اندیشه‌ورز برای شناسایی و حل مسائل استانی و اعزام ۳۰۰ استادیار جوان در رشته‌های اقتدارآفرین به چین برای استفاده از فرصت‌های مطالعاتی خبر داد.
خدایگان همچنین از تشکیل ۱۰۵ هیئت اندیشه‌ورز برای شناسایی و حل مسائل استانی و اعزام ۳۰۰ استادیار جوان در رشته‌های اقتدارآفرین به چین برای استفاده از فرصت‌های مطالعاتی خبر داد.
سخنرانان دیگر؛ از اقتصاد تا زبان فارسی
افسانه زارعی، دانش‌آموخته دکتری اقتصاد دانشگاه فردوسی مشهد، در سخنان خود بر ضرورت نقش‌آفرینی نخبگان در تشخیص مسائل اقتصادی، طراحی راهکارهای اجرایی و ارزیابی نتایج سیاست‌ها تأکید کرد و گفت: «نقش نخبه نباید به نقد مسائل محدود شود؛ بلکه باید از تشخیص دقیق مسئله و ارائه راهکار اجرایی تا پایش نتایج سیاست‌ها امتداد یابد.»
علیرضا اکبرزاده، عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد، با تأکید بر ضرورت پیوند دانشگاه و صنعت گفت: «انتشار مقاله به‌تنهایی نمی‌تواند معیار کافی برای ارزش‌آفرینی پژوهش باشد و پژوهش دانشگاهی زمانی ارزش واقعی پیدا می‌کند که بتواند به حل یک مسئله واقعی منجر شود.»
سلمان ساکت، عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسی، با هشدار نسبت به عقب‌ماندن زبان فارسی از تحولات هوش مصنوعی گفت: «زبان دیگر صرفاً یک نماد هویتی نیست، بلکه به یک دارایی راهبردی تبدیل شده است. اگر برای زبان فارسی و ورود هدفمند آن به عرصه هوش مصنوعی برنامه‌ریزی نکنیم، این زبان ممکن است از فرایندهای اندیشیدن و تولید دانش کنار گذاشته شود.»
سعادت ساریخانی، دانش‌آموخته دکتری علوم باغبانی، بر ضرورت بهره‌گیری مؤثر از ظرفیت نخبگان در حل مسائل کشور تأکید کرد و گفت: «ایجاد سازوکارهای مسئله‌محور برای حضور نخبگان در حل چالش‌های ملی و استانی، می‌تواند زمینه‌ساز توسعه اقتصاد دانش‌بنیان و امنیت غذایی پایدار باشد.»
عبدالرضا جوان‌جعفری، رئیس دانشگاه فردوسی مشهد، نیز با تأکید بر نقش نخبگان در آینده کشور گفت: «بهره‌گیری از ظرفیت علمی و انسانی نخبگان و ایجاد پیوند میان دانش، فناوری و علوم انسانی، از الزامات شکل‌گیری آینده ایران است.»
علیرضا اکبرزاده، عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد، با تأکید بر ضرورت پیوند دانشگاه و صنعت گفت: «انتشار مقاله به‌تنهایی نمی‌تواند معیار کافی برای ارزش‌آفرینی پژوهش باشد و پژوهش دانشگاهی زمانی ارزش واقعی پیدا می‌کند که بتواند به حل یک مسئله واقعی منجر شود.»
سلمان ساکت، عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسی، با هشدار نسبت به عقب‌ماندن زبان فارسی از تحولات هوش مصنوعی گفت: «زبان دیگر صرفاً یک نماد هویتی نیست، بلکه به یک دارایی راهبردی تبدیل شده است. اگر برای زبان فارسی و ورود هدفمند آن به عرصه هوش مصنوعی برنامه‌ریزی نکنیم، این زبان ممکن است از فرایندهای اندیشیدن و تولید دانش کنار گذاشته شود.»
سعادت ساریخانی، دانش‌آموخته دکتری علوم باغبانی، بر ضرورت بهره‌گیری مؤثر از ظرفیت نخبگان در حل مسائل کشور تأکید کرد و گفت: «ایجاد سازوکارهای مسئله‌محور برای حضور نخبگان در حل چالش‌های ملی و استانی، می‌تواند زمینه‌ساز توسعه اقتصاد دانش‌بنیان و امنیت غذایی پایدار باشد.»
عبدالرضا جوان‌جعفری، رئیس دانشگاه فردوسی مشهد، نیز با تأکید بر نقش نخبگان در آینده کشور گفت: «بهره‌گیری از ظرفیت علمی و انسانی نخبگان و ایجاد پیوند میان دانش، فناوری و علوم انسانی، از الزامات شکل‌گیری آینده ایران است.»
تحلیل ICTNews
پانزدهمین همایش ملی نخبگان را می‌توان نقطه عطفی در تغییر رویکرد بنیاد ملی نخبگان دانست. افشین در این رویداد، نه‌تنها از گذار از «دانش‌بنیانی» به «قدرت‌بنیانی» سخن گفت، بلکه تعریف تازه‌ای از قدرت ارائه داد: «قدرت یعنی حق انتخاب.» این تعریف، سیاست علم و فناوری را از یک مفهوم انتزاعی به یک راهبرد عملیاتی تبدیل می‌کند.
نکته قابل توجه، تأکید افشین بر «پیوند» به‌عنوان کلید اصلی این تحول بود. او با استعاره «چسب» نشان داد که مشکل اصلی ایران، کمبود ظرفیت نیست، بلکه پراکندگی این ظرفیت‌هاست. این نگاه، با واقعیت‌های اقتصاد ایران همخوانی دارد: دانشگاه‌های خوب، دانشمندان برجسته و شرکت‌های دانش‌بنیان توانمند وجود دارند، اما پیوند میان آنها با صنعت و بازار ضعیف است.
تغییر رویکرد بنیاد نخبگان از حمایت فردی به حمایت از زنجیره حل مسئله نیز گامی مهم محسوب می‌شود. اگرچه این سیاست هنوز در مراحل اولیه قرار دارد، اما جهت‌گیری آن نشان می‌دهد که سیاست‌گذاران به این نتیجه رسیده‌اند که حمایت مالی صرف، بدون ایجاد میدان اثرگذاری، نمی‌تواند نخبگان را در کشور نگه دارد.
با این حال، چالش اصلی در اجرای این سیاست‌ها خواهد بود. افشین خود اذعان کرد که «بخشی از آنچه امروز انجام می‌دهیم، محصولی نیست که خودمان آن را درو کنیم.» این جمله نشان‌دهنده آگاهی از ماهیت بلندمدت این تحول است. موفقیت این رویکرد به این بستگی دارد که آیا نسل‌های بعدی بتوانند بذرهایی را که امروز کاشته می‌شود، به ثمر برسانند.
نکته قابل توجه، تأکید افشین بر «پیوند» به‌عنوان کلید اصلی این تحول بود. او با استعاره «چسب» نشان داد که مشکل اصلی ایران، کمبود ظرفیت نیست، بلکه پراکندگی این ظرفیت‌هاست. این نگاه، با واقعیت‌های اقتصاد ایران همخوانی دارد: دانشگاه‌های خوب، دانشمندان برجسته و شرکت‌های دانش‌بنیان توانمند وجود دارند، اما پیوند میان آنها با صنعت و بازار ضعیف است.
تغییر رویکرد بنیاد نخبگان از حمایت فردی به حمایت از زنجیره حل مسئله نیز گامی مهم محسوب می‌شود. اگرچه این سیاست هنوز در مراحل اولیه قرار دارد، اما جهت‌گیری آن نشان می‌دهد که سیاست‌گذاران به این نتیجه رسیده‌اند که حمایت مالی صرف، بدون ایجاد میدان اثرگذاری، نمی‌تواند نخبگان را در کشور نگه دارد.
با این حال، چالش اصلی در اجرای این سیاست‌ها خواهد بود. افشین خود اذعان کرد که «بخشی از آنچه امروز انجام می‌دهیم، محصولی نیست که خودمان آن را درو کنیم.» این جمله نشان‌دهنده آگاهی از ماهیت بلندمدت این تحول است. موفقیت این رویکرد به این بستگی دارد که آیا نسل‌های بعدی بتوانند بذرهایی را که امروز کاشته می‌شود، به ثمر برسانند.
