معاون علمی رئیس‌جمهور در پی تأکید رهبر معظم انقلاب اسلامی بر ضرورت خیزش عمیق و پرشتاب علمی ، ضمن تشریح برنامه خیزش علمی جدید، از تغییر رویکرد سیاست‌گذاری علم و فناوری با محوریت گذار از «دانش‌بنیانی» به «قدرت‌بنیانی» خبر داد.
در پی تأکید رهبر معظم انقلاب اسلامی بر ضرورت خیزش عمیق و پرشتاب علمی، معاونت علمی چه رویکردی را برای تحقق این مطالبه راهبردی دنبال می‌کند؟
پیام راهبردی رهبر معظم انقلاب اسلامی خطاب به نخبگان و مدال‌آوران علمی و ورزشی کشور، افقی روشن برای خیزش علمی جدید، مرزشکنی در دانش و دستیابی ایران به مرجعیت علمی و فناوری جهان ترسیم کرده است. این رهنمودها، ضمن ایجاد امید و انگیزه در جامعه علمی و نخبگانی، مسئولیت متولیان علم و فناوری را برای فراهم‌کردن زمینه تحقق این اهداف سنگین‌تر می‌کند.
تأکید بر اقتدار علمی و فناورانه به‌عنوان یکی از پایه‌های اصلی «ایران قوی»، نشان می‌دهد که پیشرفت علمی نباید صرفاً در تولید مقالات پژوهشی، افزایش تعداد شرکت‌های دانش‌بنیان یا عرضه محصولات فناورانه خلاصه شود؛ بلکه باید به خلق توانمندی‌های پایدار، حل مسائل اساسی کشور و افزایش قدرت ملی منجر شود.
بر همین اساس، معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری، تحول در حکمرانی علم و فناوری و گذار از «دانش‌بنیانی» به «قدرت‌بنیانی» را به‌عنوان جهت‌گیری راهبردی خود دنبال می‌کند. در این رویکرد، معیار پیشرفت، توانایی کشور در خلق مستمر فناوری، رفع وابستگی‌های راهبردی، ایجاد ارزش اقتصادی و اجتماعی و ارتقای اقتدار ملی است.
مفهوم «گذار از دانش‌بنیانی به قدرت‌بنیانی» دقیقاً به چه معناست و چه تغییری در سیاست‌گذاری‌های علم و فناوری ایجاد می‌کند؟
دانش‌بنیانی به معنای تکیه بر دانش، فناوری و نوآوری برای ایجاد ارزش اقتصادی است؛ اما قدرت‌بنیانی ناظر بر مرحله‌ای است که در آن، ظرفیت علمی و فناورانه کشور به توانمندی پایدار، قدرت حل مسائل راهبردی و اقتدار ملی تبدیل می‌شود.
در این رویکرد، صرف تولید دانش یا دستیابی مقطعی به یک محصول فناورانه کافی نیست. باید بتوانیم فناوری را طراحی کنیم، توسعه دهیم، به‌صورت مستمر ارتقا بخشیم و در حوزه‌های راهبردی، قابلیت‌های بومی و پایدار ایجاد کنیم.
این تحول مستلزم بازنگری در شیوه‌های حمایت، هدایت منابع به حوزه‌های دارای اولویت ملی و ارزیابی عملکرد بر اساس میزان اثرگذاری اقتصادی، اجتماعی و راهبردی فناوری‌هاست. به بیان دیگر، باید از ارزیابی صرفاً کمّی دستاوردها عبور کنیم و میزان تأثیر واقعی آن‌ها بر توانمندی کشور و حل مسائل ملی را در مرکز توجه قرار دهیم.
هدف نهایی آن است که علم و فناوری، علاوه بر ایفای نقش در توسعه اقتصادی، به یکی از ارکان اصلی قدرت ملی و نقش‌آفرینی ایران در معادلات آینده جهان تبدیل شود.
تقویت علوم پایه و علوم انسانی چه جایگاهی در برنامه خیزش علمی جدید دارد؟
توسعه پایدار علم و فناوری بدون تقویت بنیان‌های علمی و سرمایه‌گذاری بلندمدت در علوم پایه و علوم انسانی امکان‌پذیر نیست. علوم پایه، زمینه شکل‌گیری بسیاری از فناوری‌های آینده را فراهم می‌کند و علوم انسانی نیز در شناخت مسائل جامعه، توسعه الگوهای حکمرانی و جهت‌دهی به تحولات علمی و اجتماعی نقش مهمی دارد.
ازاین‌رو، در برنامه اجرایی پیش‌رو، تقویت زیرساخت‌های پژوهشی، حمایت از ظرفیت‌های علمی راهبردی و توسعه همکاری میان نهادهای متولی این حوزه‌ها مورد توجه قرار خواهد گرفت.
نگاه ما این است که پیشرفت علمی کشور باید متوازن و مبتنی بر تقویت بنیان‌های دانشی باشد. سرمایه‌گذاری در این حوزه‌ها، هرچند ممکن است در کوتاه‌مدت به نتایج اقتصادی فوری منجر نشود، برای شکل‌گیری توان علمی پایدار و فراهم‌شدن زمینه توسعه فناوری‌های آینده ضروری است.
خوداتکایی فناورانه چه نسبتی با دستیابی ایران به مرجعیت علمی و فناوری جهان دارد؟
خوداتکایی فناورانه به معنای آن است که کشور در حوزه‌های راهبردی، افزون بر تأمین نیازهای اساسی خود، توانایی طراحی، تولید، توسعه و تکامل مستمر فناوری را در اختیار داشته باشد. این موضوع صرفاً به تولید داخلی یک محصول محدود نمی‌شود؛ بلکه به برخورداری از دانش فنی، قابلیت توسعه فناوری و امکان ارتقای مستمر آن وابسته است.
در برنامه اجرایی پیش‌رو، شناسایی حوزه‌های دارای مزیت و اولویت ملی، رفع گلوگاه‌های فناورانه و تقویت ظرفیت‌های راهبردی مورد توجه قرار خواهد گرفت.
هدف آن است که مسیر حرکت از مصرف فناوری به تولید، مالکیت و در نهایت مرجعیت فناورانه هموار شود. در این چارچوب، ایران باید در حوزه‌های منتخب، علاوه بر تأمین نیازهای داخلی، توانایی ارائه فناوری و راهکارهای قابل اتکا به سایر کشورها را نیز به دست آورد.
البته دستیابی به مرجعیت علمی و فناوری مستلزم اولویت‌گذاری دقیق، سرمایه‌گذاری هدفمند، تقویت زیرساخت‌ها و تداوم حمایت از ظرفیت‌های علمی و فناورانه است. به همین دلیل، در این مسیر باید حوزه‌هایی را انتخاب کنیم که از نظر نیاز ملی، مزیت علمی، ظرفیت فناورانه و امکان اثرگذاری راهبردی اهمیت بیشتری دارند.
برای افزایش نقش نخبگان در حل مسائل کشور و جلوگیری از هدررفت ظرفیت‌های انسانی چه برنامه‌ای دنبال می‌شود؟
نخبگان را نه‌تنها سرمایه‌ای ارزشمند برای پیشرفت علمی، بلکه بازیگران اصلی تحول و حل مسائل کشور می‌دانیم. به همین دلیل، مدیریت اثربخش سرمایه انسانی و ایجاد فرصت‌های واقعی برای نقش‌آفرینی استعدادهای برتر، از محورهای مهم برنامه اجرایی خواهد بود.
در این زمینه، باید چرخه نخبگانی را از شناسایی و پرورش استعدادها تا جذب، نگهداشت و بهره‌گیری از ظرفیت‌های آنان به‌صورت پیوسته تقویت کنیم.
همچنین ایجاد فرصت‌های واقعی برای حضور نخبگان در صنعت و فناوری و افزایش مشارکت آنان در تصمیم‌سازی و سیاست‌گذاری اهمیت ویژه‌ای دارد.
هدف آن است که استعدادهای درخشان ایرانی بتوانند آینده علمی و حرفه‌ای خود را در مسیر ساختن ایران تعریف کنند و ظرفیت‌های آنان به نیرویی مؤثر برای پیشرفت همه‌جانبه کشور تبدیل شود.
این هدف تنها با شناسایی استعدادها محقق نمی‌شود؛ بلکه باید فرصت‌های متناسب با توانمندی‌های آنان فراهم شود و زمینه حضور مؤثرشان در حل مسائل واقعی کشور شکل بگیرد. بنیاد ملی نخبگان در کنار سایر نهادهای مسئول، در این مسیر نقش مهمی بر عهده دارد.
در نهایت، چه چشم‌اندازی برای آینده علم و فناوری کشور و تحقق هدف «ایران قوی» ترسیم می‌کنید؟
خیزش علمی جدید تنها با تداوم الگوهای گذشته محقق نخواهد شد؛ بلکه نیازمند تحولی عمیق در نگرش، حکمرانی، اولویت‌گذاری، سرمایه‌گذاری و شیوه بهره‌گیری از ظرفیت‌های عظیم علمی و انسانی کشور است.
ایران از سرمایه‌ای گران‌سنگ از دانشمندان، پژوهشگران، فناوران و جوانان خلاق برخوردار است که با وجود دشواری‌ها، امید و اراده خود را برای ساختن آینده‌ای روشن حفظ کرده‌اند. وظیفه ما این است که با اعتماد به این سرمایه انسانی، فراهم‌کردن بسترهای لازم برای شکوفایی استعدادها و هم‌افزایی ظرفیت‌های ملی، مسیر تحقق آرمان‌های علمی کشور را هموار کنیم.
ما در معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری، بنیاد ملی نخبگان و بنیاد ملی علم، رهنمودهای رهبر معظم انقلاب اسلامی را مسئولیتی روشن و راهبردی برای مرحله جدید پیشرفت علمی کشور می‌دانیم و متعهدیم برنامه اجرایی تحقق این رهنمودها را با تعیین اولویت‌ها، اقدامات مشخص، دستگاه‌های همکار، منابع مورد نیاز، زمان‌بندی اجرا و شاخص‌های سنجش پیشرفت تهیه و از طریق سازوکارهای قانونی و اجرایی کشور پیگیری کنیم.
عهد ما آن است که دانش را به توانمندی، فناوری را به اقتدار و استعداد نخبگان را به نیروی پیش‌برنده آینده ایران تبدیل کنیم.
در این میان، یکی از مهم‌ترین الزامات تحقق خیزش علمی جدید، بازتاب‌یافتن اولویت علم و فناوری در نظام بودجه‌ریزی و تخصیص منابع کشور است. اگر قرار است علم و فناوری به اولویت واقعی کشور تبدیل شود، این اولویت باید در تصمیم‌گیری‌های بودجه‌ای، نحوه تخصیص اعتبارات و تأمین مالی برنامه‌های راهبردی نیز به‌روشنی دیده شود. به بیان دیگر، اولویت‌دادن به فناوری در سطح سیاست‌گذاری، باید با اولویت‌دادن به آن در تخصیص منابع همراه باشد.
در این مسیر، سازمان برنامه و بودجه کشور نقشی کلیدی در هم‌راستاسازی اولویت‌های علم و فناوری با سیاست‌های بودجه‌ای و برنامه‌های توسعه‌ای کشور دارد. ضروری است حمایت از برنامه‌های راهبردی علم و فناوری، متناسب با اهمیت آن‌ها در تحقق اقتدار ملی و توسعه اقتصادی، در فرآیند تدوین بودجه‌های سنواتی و تخصیص اعتبارات مورد توجه قرار گیرد تا برنامه‌های مصوب از پشتوانه مالی پایدار و قابل اتکا برخوردار باشند.
استقرار سازوکار پایش مستمر و ارزیابی نتایج به ما کمک خواهد کرد تا میزان پیشرفت برنامه‌ها، نحوه تخصیص و مصرف منابع و میزان تحقق اهداف تعیین‌شده به‌صورت شفاف بررسی شود و در صورت مشاهده موانع یا فاصله با اهداف، اصلاحات لازم در مسیر اجرا صورت گیرد.
تأمین پایدار منابع علم و فناوری و بازتاب اولویت‌های علمی و فناورانه در نظام بودجه‌ریزی کشور از ضرورت های امروز ماست؛ چراکه تحقق خیزش علمی جدید، نیازمند حمایت پایدار از برنامه‌های راهبردی، تخصیص هدفمند اعتبارات و تداوم سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های علمی و فناورانه است.
