http://www.ictnews.ir/
http://ictnews.ir
جمعه 4 دي 1394
چالش‌های واژه‌گزینی تخصصی ایرانیان در حوزه فاوا
چالش‌های واژه‌گزینی تخصصی ایرانیان در حوزه فاوا

از نخستین کوشش واژه‌گزینی تخصصی ایرانیان در حوزه ارتباطات مدرن تاکنون، 180 سال می‌گذرد.

این فعالیت به دو دوره، 100 ساله و 80 ساله تقسیم می‌شود. طی 100 سال، واژه‌گزینی تخصصی تلاشی مردمی و سازمان‌نایافته بود.اما طی 80 سال اخیر، واژه‌گزینی به کوششی نهادی/ مردمی تبدیل شده است.
 پنج مورد واژه سازی مردمی/سازمان‌نایافته
 حدود یکصدوهشتاد سال پیش، واژه "کاغذ اخبار" را مردم برای اولین روزنامه ایران که بی‌نام منتشر شده بود، ساختند. دومین و سومین واژه‌گزینی ایرانیان در حوزه ارتباطات مدرن نیز تلگراف و تلگرام است که به حدود یکصدوپنجاه و شش سال پیش برمی‌گردد، زمانی که انگلیسی‌ها خط تلگراف لندن- بمبئی را با عبور از خاک ایران کشیدند و به دولت ایران حق عبور پرداخت کردند. پس از شش سال،ITU که اتحادیه بین‌المللی تلگراف بود و امروز اتحادیه بین‌المللی مخابرات است، در پاریس تشکیل شد و چند سال بعد ایران نیز به عضویت رسمی ITU، این نخستین اتحادیه بین‌المللی تاریخ، درآمد.
صد و سی و سه سال پیش نیز چهارمین و پنجمین مورد واژه‌گزینی تخصصی ایرانیان در حوزه ارتباطات ریلی: "سوزن" و "سوزن‌بان" بود، آن هم سوزن نه به معنی وسیله‌ای برای دوزندگی، بلکه به معنی وسیله‌ای جدید که به کمک آن می‌توان سمت و سوی حرکتی را کنترل و مسیریابی کرد.
 پنج واژه تخصصی جدید، حاصل سه شگرد واژه‌سازی 
کوشش برای واژه‌گزینی در آن زمان، هنوز سازمان‌یافته نشده بود و ایرانیان در این کوشش، از سه شگرد زبانی مختلف بهره برده بودند:
1- گرته‌برداری
2- وام‌گیری
3- تحلیل کارکرد
*"کاغذ اخبار" را ایرانیان با شگرد گرته‌برداری از newspaper ساختند.
*تلگراف و تلگرام را ایرانیان با شگرد وام‌گیری واژه بیگانه (بومی‌سازی بدون واژه‌سازی) پذیرفتند.
*"سوزن" و "سوزن‌بان" را ایرانیان با شگرد تحلیل کارکرد موضوعی و پی بردن به خاصیت وسیله مربوط Switch  و از طریق درک عملکرد متصدی آن (switchman) برساختند (یعنی جعل کردند).
 تشکیل نخستین نهاد‌های تخصصی
نخستین خط راه‌آهن، مجهز به خط تلفن هم بود، رسانه‌ای که نامش مثل تلگراف و تلگرام، با شگرد وام‌گیری پذیرفته شد. سپس با به خدمت گرفتن تلگراف و تلفن در نیروهای مسلح آن زمان، "رسته مخابره" نیز تشکیل شد، و با رواج تلگراف و تلفن در میان مردم، "رسته مخابره" به مرور زمان به"حوزه مهندسی مخابرات" و وزارت تلگراف و تلفن ارتقاء یافت.
 چالش پالایش زبان و واژه‌گزینی به روش جعل
دوره دوم واژه‌گزینی تخصصی طی 80 سال اخیر که دوره واژه‌گزینی سازمان یافته است، در آغاز همزمان شد با رواج ملی گرایی افراطی که به شکل درخواست عربی‌ستیزی لغوی و مغولی‌زدایی از زبان "پارسی" مطرح شد. پیش‌قراول این دوره، مشروطه‌خواهان بودند. اما همچنین، رویدادی پیش پا افتاده نیز به ملی‌گرایی فارسی‌زبانان کمک کرد: 
*حدود یک صد و دو سال پیش، کتابی با متنی به ظاهر فارسی، در لبنان به دست روشنفکران ایرانی مقیم لبنان افتاد، دست به دست گشت و به "کتاب مقدس" جنبش عربی‌‌ستیزی لغوی و مغولی‌زدایی از زبان "پارسی" تبدیل شد و به آتش واژه‌گزینی به‌جای واژه های عربی به روش جعل واژه، دامن زد. نام این کتاب، «دساتیر» بود.
دساتیر، به زودی به قدری مورد تقدیس و تکریم شماری از ایرانیان (مثل کسروی، پورداوود و نفیسی) واقع شد که "دساتیر آسمانی" نام گرفت و به جنبش سره‌سازی ایرانیان، وارداتی از ترکیه، بال و پر داد. دساتیر پُر بود از واژه‌هایی چون: دهناد (که تصادفا نام فامیل سرپرست کنونی شرکت مخابرات ایران است) در دساتیر به‌جای نظم و نظام و نسق آمده است، در کنار آمیغ (نه به معنی آمیزه بلکه به‌جای حقیقت)، یوزه (به‌جای توله)، اهمه (به‌جای ناقص)، فرجود (به‌جای معجزه)، فروزه (به‌جای صفت)، آرش (نه به‌معنی پهلوان اسطوره‌ای بلکه به‌جای معنی و مفهوم)، شت (به‌جای تعظیم)، چمر (به معنی آشکارا)، همسیراز (به‌جای ترجمه و تفسیر)، پرخیده (به‌جای بیان رمزی)، اپرخیده (جای بیان بی‌رمز و راز) و از این قبیل جعلیات.
در آن زمان، محققان انگلیسی و علامه قزوینی پی برده بودند که دساتیر، کتابی به‌کلی جعلی با کارکرد رمزگذاری زبان مکاتبات رسمی بوده است که در دربار گورکانیان و بابریان حاکم بر هند (از 1526 تا 1857 م) احتمالا به کار جاسوسان می‌رفته و اعتبار دیگری نداشته. به‌رغم این حقیقت، تاثیر دساتیر بر اذهان بسیاری از روشنفکران دوران مشروطیت به قدری عمیق بود که با سقوط سلسله قاجار، فهرستی از واژه‌های دساتیری به‌جای واژه‌های عربی با امضای پهلوی اول (!)، بی‌حساب به دیوانسالاری کشور دیکته شد؛ فهرستی که واژه‌های معادلش را تا آن زمان کسی نشنیده بود؛ مثلِ "آرتش" به‌جای «قشون» و "تیمسار" به‌جای «حضرت اجل»!یکی از ده‌ها واژه دیکته شده، "زینه" بود که بایستی به‌جای «درجه» می‌نشست (که هرگز ننشست!)، دیگری هم "هزینه" بود که بایستی به‌جای «خرج» می نشست (که نشست!زیرا ما هم امروز از "هزینه" استفاده می‌کنیم و حتی اسم "هزینه‌کرد" را از فعل «هزینه کردن» ساخته‌ایم). با فشار حکومت و اقتصاد مدرن، بسیاری از این واژه‌ها جا افتادند؛ هرچند که با ورود این واژه‌ها به دیوانسالاری کشور، تفهیم و تفاهم، مشکل شد: نویسنده نامه اداری به کمک فهرست ابلاغی، می‌توانست بداند چه می‌نویسند، چون کلید رمز را در اختیار داشت، اما شنونده و خواننده نمی‌توانستند از محتوای نامه‌های اداری چیزی درک کنند. این مشکل به زودی آنقدر آزاردهنده شد که فروغی، نخست وزیر وقت، مجبور شد اجازه تاسیس نهادی به نام فرهنگستان را از شخص اول کشور بگیرد.
 واژه‌گزینی تخصصی به رغم وجود حداقل 13 چالش
 واژه‌‌گزینی تخصصی در هر زبان و هر کشوری، کوششی چالش‌انگیز است. چالش‌های واژه‌گزینی تخصصی برای ما عبارتند از حداقل 13 مورد زیر:   
1. سه فرهنگستان طی 80 سال با جمعا 49 سال فعالیت بدون ارتباطی منطقی میان آنها 
این سه فرهنگستان (به ترتیب از حال به گذشته) عبارتند از:
*"فرهنگستان سوم" موسوم به «فرهنگستان زبان و ادب فارسی» در سال 1368 در مجلس تصویب شد، اما 21 سال است که فعال است، زیرا در سال 1373 تشکیل شد.
*"فرهنگستان دوم"، موسوم به «فرهنگستان زبان ایران» از سال 1347 تا پیروزی انقلاب اسلامی، یعنی تنها 10 سال زیر سایه ساواک فعال بود.
*"فرهنگستان اول"، موسوم به «فرهنگستان ایران» که از سال 1314 تا کودتای 28 مرداد 1332، تنها 18 سال فعال بود.
2. آزادی بیان مردم دربرابر دیکته فرهنگستان
به Cyberspace حداقل سه معادل اختصاص داده‌ایم:
ü فضای مجازی، از منظر مردم و حاکمیت
ü فضای سایبری، از منظر کارشناسان واژه‌گزینی 
ü رایاسپهر از منظر فرهنگستان سوم .
3. جمع ضدین در «فرهنگستان زبان و ادب فارسی»
نسبت زبان به ادب مثل نسبت گیاه شناسی است به گل فروشی!
4. حفظ استقلال فرهنگی در عین ضرورت پیروی از مرجعی بیگانه
زبان روسی برای تاجیک‌ها، مرجع اصطلاحاتی است که باید به "زبان کیانی" (فارسی تاجیک) واژه‌گزینی شوند، درحالی که برای ما انگلیسی، زبان مرجع واژه‌های فنی و علمی جدید است. در نتیجه چون به روسی، اصطلاح: Электросвя-зь به معنی علاقه و برقراری ارتباط است، ”شرکت علاقه“ در زبان فارسی تاجیکی، همان است که در انگلیسیTelco  می‌نامند و ما آن را ”شرکت مخابرات“ می‌نامیم.
عربی، قرن‌ها مرجع زبان علم و فلسفه برای فارسی‌زبانان بود، اما به‌خاطر دورافتادگی کنونی‌مان از مرجع قبلی، آنچه ما ”مخابرات“ می‌نامیم، عرب‌ها، اتصالات می‌نامند.
ادامه در صفحه6


مطالب مرتبط
نظرات کاربران

ارسال نظر در مورد این مطلب:
نام شما : *
آدرس ایمیل : *
متن نظر : *
کد امنیتی :
Refresh Code

لطفا عبارت درج شده در تصویر بالا را در کادر زیر بنویسید

*
 


کليه حقوق اين سایت متعلق به ICTNEWS است.
انتشار مطالب با ذکر منبع و لینک به سایت مجاز است.
تماس با ما: 88946450  فرم تماس با ما
این پرتال قدرت گرفته از :
سیستم مدیریت پرتال و خبرگزاری دیاسافت
ارتباط با ما : 1000030200